Πώς να αντιμετωπίσουμε την ψυχική φόρτιση των εορτών;

Και μερικές πρακτικές συμβουλές για την αντιμετώπιση της ψυχολογικής φόρτισης και κούρασης των γιορτών από το περσινό ποστ:

Πώς λοιπόν μπορούμε να κάνουμε τις γιορτές μια ευχάριστη εμπειρία, χωρίς να κουραστούμε σωματικά και ψυχολογικά;

Αντιμετωπίστε την αισθητηριακή υπερφόρτιση: αν σας κουράζουν τα φωτάκια, προτιμήστε αυτά που δεν αναβοσβήνουν και που δεν έχουν μουσική. Αντιμετωπίστε το θόρυβο και την οχλοβοή παίρνοντας μαζί σας μια συσκευή mp3 player, για να ακούσετε χαλαρωτική για εσάς μουσική. Προτιμήστε να πάτε στην αγορά πολύ νωρίς το πρωί και προσπαθήστε να μην τα αφήσετε όλα για τελευταία στιγμή, όταν θα υπάρχει πολύς κόσμος στην αγορά. Αποφύγετε την τηλεόραση.

Φροντίστε το σώμα σας:

• αποφύγετε τα πολύ ψηλά τακούνια και τα σφιχτά ρούχα και προτιμήστε υφάσματα που είναι απαλά σε υφή και που αφήνουν το σώμα να αναπνέει. Ιδίως στις εξορμήσεις στα μαγαζιά, φορέστε πολύ άνετα ρούχα και παπούτσια κατάλληλα για πολύ περπάτημα.
  
• Προγραμματίστε να κάνετε κάποιο μασάζ (υπάρχουν διάφορα είδη)
  
• απολαύστε ή ένα αφρόλουτρο με χαλαρωτικά αιθέρια έλαια, πχ λεβάντας ή χαμομηλιού (κλείστε πρώτα τα τηλέφωνά σας και ζητείστε να μη σας ενοχλήσει κανείς!)
• προσέξτε την πλάτη και τη μέση σας: μην κουβαλάτε πολλά βάρη, μοιραστείτε τις δουλειές με άλλους, προσλάβετε μια μικρή βοήθεια, αποφύγετε τα ψηλά τακούνια (πάλι)

Προσέξτε τις κλοπές, αλλά χωρίς πανικό: αυτές τις μέρες βομβαρδιζόμαστε με μηνύματα για τους πορτοφολάδες και τους διαρρήκτες. Φροντίστε να ασφαλίζετε πάντα το σπίτι σας και τα προσωπικά σας αντικείμενα όταν απουσιάζετε, αλλά επίσης φροντίστε να μην σας καταβάλλει υπερβολικό άγχος για ενδεχόμενες κλοπές- ΤΟ ΜΟΝΟ ΠΟΥ ΚΑΝΕΙΣ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΑΣ ΚΛΕΨΕΙ ΕΙΝΑΙ Η ΚΑΛΗ ΣΑΣ ΔΙΑΘΕΣΗ!

Έθιμα και παραδόσεις- νέες και παλιές: δε χρειάζεται οι γιορτές να γίνονται πάντα με τον ίδιο τρόπο- η ζωή αλλάζει, οι συνθήκες διαφοροποιούνται, δε βοηθά το να μυθοποιούμε τον "παλιό, καλό καιρό" και να απορρίπτουμε τη σύγχρονη ζωή. Ας κρατάμε όσα έθιμα μας αρέσουν και ας δημιουργούμε και καινούρια έθιμα. Να φυτεύουμε ένα δέντρο κάθε πρωτοχρονιά, να βρίσκουμε πρωτότυπους τρόπους να ευχηθούμε στους δικούς μας, να καθιερώνουμε ένα άλλο έδεσμα. Τα έθιμα δημιουργούν συναισθηματική ασφάλεια, προσμονή και χαρά. Δείτε τις προσωπικές και οικογενειακές σχέσεις με ηρεμία και ρεαλισμό: οι γιορτές προστάζουν αγάπη, ειρήνη, αρμονία. Πράγματα όμως που δεν έρχονται κατά παραγγελία λόγω ημερομηνιών. Οι εντάσεις συχνά αυξάνονται κατά τη διάρκεια των γιορτών, λόγω του παρατεταμένου χρόνου που περνάμε με τους δικούς μας και λόγω των υψηλότερων προσδοκιών που έχουμε λόγω των γιορτών (μη ρεαλιστικά υψηλές προσδοκίες=μεγάλες απογοητεύσεις). Συνειδητοποιείστε ότι οι σχέσεις δεν είναι πάντα όπως τις δείχνει η τηλεόραση και ότι τα προβλήματα δεν παύουν να υπάρχουν λόγω εορτών- απλώς είναι μια ευκαιρία να μη δίνουμε σημασία στις μικροδιαφορές, να εκτιμήσουμε τα καλά στους ανθρώπους, να είμαστε λίγο πιο ξέγνοιαστοι. Δεχτείτε τους ανθρώπους όπως είναι, κάντε υπομονή, χρησιμοποιείστε χιούμορ και αυτοσαρκασμό.

Αναγνωρίστε τα συναισθήματά σας- μη νιώθετε ενοχές αν δεν μπορείτε να νιώσετε εκστατικά : είναι απόλυτα φυσιολογικό να νιώθετε μοναξιά, θλίψη, άγχος, πόνο- ακόμα και αν είναι Χριστούγεννα. Μην πιέζεστε υπερβολικά να νιώσετε ευτυχία μόνο και μόνο επειδή είναι γιορτές. Χρησιμοποιείστε τις γιορτές σαν μια ευκαιρία για καλύτερη διάθεση, χωρίς υπερβολικές προσδοκίες από τον εαυτό σας.

Αναζητείστε υποστήριξη, συντροφιά, ανθρώπινη παρουσία:

• Αν νιώθετε μοναξιά, καταπίεση, κούραση, θλίψη, αναζητείστε παρέα, βοήθεια, από φίλους, συγγενείς, από την κοινότητά σας, από την εκκλησία σας, από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας, από οπουδήποτε πιστεύετε ότι θα τη λάβετε.
• Η προσφορά, ο εθελοντισμός, η φιλανθρωπία, έστω κι αν γίνονται συνήθως κατά την περίοδο των γιορτών και όχι τον υπόλοιπο χρόνο, εκτός από το ότι προσφέρουν σε έναν καλό σκοπό (συνανθρώπους, περιβάλλον, κτλ) μας βοηθούν να νιώσουμε χρήσιμοι, μας ανεβάζουν τη διάθεση, φέρνουν αισιοδοξία.

Μην είστε συγκεντρωτικοί, τελειομανείς, μάρτυρες: ακόμα και αν οι άλλοι διαμαρτύρονται, μοιράστε ευθύνες και αρμοδιότητες, πείτε και μερικά "όχι", λάβετε βοήθεια, ακόμα και αν οι άλλοι δεν κάνουν κάτι όπως ακριβώς το είχατε στο μυαλό σας. Αυτοί που σας αγαπάνε, θα σας αγαπάνε το ίδιο ακόμα και αν το φαγητό δεν πετύχει, ακόμα και αν πάρετε έτοιμα τα μελομακάρονα- σας αγαπάνε για άλλες ιδιότητές σας, όχι για τα καλά σας μελομακάρονα. Μπορεί να καούν τα μελομακάρονα, να μη φουσκώσει η βασιλόπιτα, να ακυρωθεί η πτήση, να λερωθεί το ρούχο που θα φορούσατε. Στο χέρι σας είναι

Καλή οργάνωση: φτιάξτε λίστες, μοιράστε αρμοδιότητες, ορίστε έναν αρχικό προϋπολογισμό, κάνετε όσο πιο πολύ εκ των προτέρων τα ψώνια σας, οργανώστε το μενού των γιορτών (αν το αναλάβατε εσείς), υπολογίστε ότι θα χάσετε αρκετό χρόνο λόγω ουρών και καθυστερήσεων στα ταμία. Συνεχίστε τις καλές σας συνήθειες: μη φοβάστε να ξεφύγετε λίγο από την καθημερινότητα με λίγο κρασί, λίγο γλυκό παραπάνω, αλλά ταυτόχρονα προσπαθήστε να τρώτε φρούτα και λαχανικά, να περπατάτε, να αποφεύγετε τον καπνό, να ασκείστε. Μην παρασυρθείτε πολύ, γιατί μετά θα νιώθετε ενοχές και δυσφορία. Μια συχνή δικαιολογία είναι το "μια φορά το χρόνο έχουμε γιορτές", αλλά ξεχνάμε πόσο συχνές είναι ευτυχώς οι γιορτές (ονομαστικές γιορτές, γενέθλια, κεράσματα, γάμοι, ορκωμοσίες, κτλ!)

Πάρτε μια ανάσα μόνοι σας, κάντε διαλείμματα: αν νιώσετε υπερβολικά φορτισμένοι, φροντίστε να βρεθείτε για λίγα λεπτά μόνοι σας, ξεκλέψτε λίγο χρόνο, βρεθείτε μόνοι (ακόμα και στο μπάνιο), πάρτε βαθιές ανάσες, τεντωθείτε, ξεκουράστε το μυαλό σας.

Σκεφτείτε ρεαλιστικά για τις γιορτές: η τηλεόραση κρύβει δύο παγίδες στις γιορτές: είτε πεποιθήσεις ότι ο κόσμος είναι γεμάτος δυστυχισμένους ανθρώπους που δεν θα γιορτάσουν φέτος, είτε εικόνες από υπερβολικά όμορφους, χαρούμενους, ευτυχισμένους, τέλειους ανθρώπους. Συμφιλιωθείτε ότι δεν πρόκειται να έρθει η παγκόσμια ειρήνη, να λυθούν τα προβλήματα του κόσμου, αλλά και δώστε μια ευκαιρία στον εαυτό σας να χαρεί, να χαλαρώσει, να ξεφύγει από την καθημερινότητα, να ευχαριστηθεί όλες τις ομορφιές που προσφέρονται με την ευκαιρία των γιορτών (κάλαντα, φώτα, δώρα, φαγητά).

Πάρτε ρεαλιστικές αποφάσεις για το νέο έτος: αν ανήκετε σε εκείνους που τους αρέσει να παίρνουν αποφάσεις για την καινούρια χρονιά, σκεφτείτε ότι όσο πιο μη ρεαλιστικές είναι, τόσο πιο πιθανό είναι να αποτύχουν. Αντί για το "θα χάσω 10 κιλά", σκεφτείτε "θα ξεκινήσω χάνοντας 2-3 κιλά και θα νιώσω τόσο όμορφα που ίσως συνεχίσω". Αναλογιστείτε τις πραγματικές συνθήκες της ζωής σας, σκεφτείτε ότι οι αλλαγές πολλές φορές δεν είναι ούτε εύκολες, ούτε ευχάριστες.

Γιορτές, άγχος, μελαγχολία

Καθώς οι γιορτές πλησιάζουν, επαναλαμβάνω τα δύο περσινά ποστ μου σχετικά με τις ψυχολογικές επιπτώσεις των εορτών και πώς να τις αντιμετωπίσουμε:

Πολλά άρθρα γράφονται τέτοια εποχή για τη μελαγχολία ή και την κατάθλιψη των γιορτών. Σίγουρα πρόκειται για ένα φαινόμενο που ανήκει στην πραγματικότητα, αλλά πολλές φορές βιαζόμαστε να προβούμε σε γενικεύσεις, αγνοώντας τις χιλιάδες ενδιάμεσες καταστάσεις ανάμεσα στο να είμαστε απόλυτα χαρούμενοι και στο να πέφτουμε σε κλινική κατάθλιψη.Ποια είναι λοιπόν τα χαρακτηριστικά των εορτών σε σχέση με την ψυχική μας διάθεση;

1. χαρούμενη διάθεση τα Χριστούγεννα: χαρωπά τραγούδια στα καταστήματα, όμορφα χρώματα, λαμπάκια παντού και διαφημιστικά μηνύματα που μας επιβάλλουν να μεταβάλουμε τη διάθεσή μας. Αντιλαμβανόμαστε όμως σύντομα ότι δεν υπάρχει ένας επαρκής λόγος για όλα αυτά. Λίγοι είναι εκείνοι που νιώθουν το θρησκευτικό συναίσθημα ως ένα μήνυμα αρκετό για να νιώσουν χαρούμενοι. Για όλους τους άλλους, ο ακριβής λόγος για τον οποίο γιορτάζουμε είναι τόσο ασαφής, που δε δικαιολογεί την αλλαγή της διάθεσης. Και, όταν δεν καταλαβαίνουμε το λόγο να κάνουμε κάτι, εύλογο είναι να το κάνουμε αμήχανα, υπό πίεση, και όχι αποτελεσματικά.
2. αποφάσεις για το νέο έτος: συνηθίζεται η Πρωτοχρονιά να συνοδεύεται από αποφάσεις. Νιώθουμε αρχικά έναν ενθουσιασμό για την έλευση του νέου έτους και μας διακατέχει ένα συναίσθημα ελπίδας ότι το νέο έτος θα είναι απαλαγμένο από τις δυσάρεστες στιγμές εκείνου που αφήνουμε πίσω μας. Σύντομα όμως (πολλές φορές και ταυτόχρονα) συνειδητοποιούμε ότι το μόνο που άλλαξε είναι η ημερομηνία, βρισκόμαστε στην ίδια δουλειά, στην ίδια οικογένεια, στις ίδιες σχέσεις, με τα ίδια προβλήματα. Καταλαβαίνουμε ότι η αλλαγή της χρονολογίας δεν επαρκεί για να αλλάξουμε τα πράγματα προς το καλύτερο- χρειάζεται πολύς προσωπικός κόπος και χρόνος για να φέρουμε αλλαγές στη ζωή μας.
3. μελομακάρονα, κουραμπιέδες, βασιλόπιτες, γαλοπούλες: τα παραδοσιακά γλυκά και φαγητά που καταναλώνουμε κατά τη διάρκεια των γιορτών είναι νόστιμα και μας φέρνουν μεγάλη απόλαυση. Ωστόσο, ξεχνούμε πολλές φορές πόσο κόπο (όταν τα φτιάχνουμε εμείς) συνεπάγονται, με αποτέλεσμα οι νοικοκυρές (συγχωρέστε μου το θηλυκό γένος, το χρησιμοποιώ για λόγους πλειοψηφίας) να εξαντλούνται κατά τη διάρκεια των εορτών από τις πολλές ετοιμασίες. Φυσικά και η υπερκατανάλωση τροφής μας βαραίνει και σωματικά αλλά και ψυχικά. Το "ρίχνουμε έξω", με αποτέλεσμα...
4. αποκτούμε περιττά κιλά: μετά τις γιορτές οι περισσότεροι έχουν καταναλώσει περισσότερα φαγητά και γλυκά από όσα συνήθιζαν στην καθημερινότητά τους, με αποτέλεσμα να νιώθουν το σώμα τους πιο κουρασμένο, βαρύ και δυσλειτουργικό. Το περιττό βάρος φέρνει και ψυχικό βάρος.
5. Σωματική κούραση: εκτός από τις ετοιμασίες του σπιτιού (φαγητά, στόλισμα, κτλ), προστίθεται και το γνωστό τρέξιμο στην αγορά (στο σούπερ μάρκετ, στα καταστήματα) για την αγορά δώρων. Επιπλέον, το ξενύχτι αποσυντονίζει τους ρυθμούς του σώματός μας, με αποτέλεσμα να συσσωρεύουμε κούραση αντί να εκμεταλλευτούμε τις γιορτές για να ξεκουραστούμε.
6. Έξοδα: οι γιορτές θυμίζουν σε κάποιους τις οικονομικές τους δυσκολίες. Γενικότερα, είναι μια εποχή πολλών εξόδων, για πολλούς δυσβάσταχτων, αλλά υπάρχει μια γενικότερη πίεση για υπερκατανάλωση, που ενισχύεται από το έθιμο της ανταλλαγής δώρων, από τις πολλές ονομαστικές γιορτές (μέχρι του Αγίου Ιωάννη) και από τη λαχτάρα των παιδιών (και όχι μόνο) για δώρα.
7. Περισσότερος χρόνος με τους οικείους: όταν περνούμε περισσότερο χρόνο με τους δικούς μας ανθρώπους, αυτό είναι πολύ χαλαρωτικό και απολαυστικό. Όταν όμως υπάρχουν προβλήματα στις σχέσεις, ή όταν απλώς δεν ταιριάζουμε με τους συγγενείς μας (ο δεσμός αίματος δεν εγγυάται πάντα την καλή παρέα με το συγγενή), είναι λογικό να αναδύονται στην επιφάνεια εντάσεις, τριβές, προβλήματα, δυσκολίες.
8. Εκλιπόντες: για ανθρώπους που βίωσαν την απώλεια κάποιου δικού τους ανθρώπου, η απουσία του/της είναι ιδιαίτερα αισθητή κατά τη διάρκεια των εορτών, πράγμα που συνεισφέρει στη συναισθηματική φόρτιση.
   

Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε ότι οι γιορτές είναι σε μεγάλο βαθμό φορτισμένες συναισθηματικά αλλα και σωματικά. Όταν τελειώνουν μάλιστα, μαζί με την κούραση που έχουμε νιώσει, καταλαβαίνουμε ότι περάσαμε (ιδανικά) και πολύ όμορφα, και μελαγχολούμε με την ιδέα ότι τελείωσαν οι γιορτές, πρέπει να ξεστολίσουμε τα σπίτια μας, και να επανέλθουμε στους ρυθμούς της καθημερινότητάς μας.

Γι'αυτό πρέπει να θωρακιζόμαστε με ιδιαίτερες αντιστάσεις στα αρνητικά συναισθήματα, για να μπορέσουμε να επωφεληθούμε από τις όμορφες στιγμές που μας επιφυλάσσουν οι γιορτές. Αν μη τι άλλο, πρόκειται για ένα διάλειμμα από την καθημερινότητα, μια ευκαιρία να βγούμε έξω, να δούμε ανθρώπους, να ξεφύγουμε από τη ρουτίνα, να κάνουμε απολογισμό του χρόνου που περνάει και να εφοδιαστούμε με καλή διάθεση, πάντα με ρεαλισμό, για το μέλλον.

Ποιοι είναι πιο επιρρεπείς στο θυμό;

Αυτό το άρθρο αναφέρει ενδιαφέροντα ερευνητικά ευρήματα σχετικά με το συναίσθημα του θυμού:

Οι νεότεροι, όσοι έχουν παιδιά και οι λιγότερο μορφωμένοι είναι οι τρεις κατηγορίες ανθρώπων που είναι πιθανότερο να εκδηλώσουν θυμό, σύμφωνα με μια νέα επιστημονική έρευνα.

Ο θυμός θεωρείται ένα από τα πιο κοινά αρνητικά συναισθήματα εξαιτίας του ότι μπορεί να έχει σημαντικές ψυχικές και σωματικές συνέπειες αν διαρκεί πολύ. Παρόλα αυτά η σύγχρονη ψυχολογία τον θεωρεί ως ένα απολύτως φυσικό συναίσθημα, που ορισμένες φορές μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο, γι' αυτό, άλλωστε, ενθαρρύνει την εκδήλωσή του.

Μάλιστα μια προηγούμενη μελέτη έχει διαπιστώσει ότι όσοι εκφράζουν συχνά το θυμό τους (σε λογικά πλαίσια!) μπορούν να ζήσουν περισσότερο από όσους τον κρατούν μέσα τους.

Η νέα έρευνα έγινε από ερευνητές του πανεπιστημίου του Τορόντο υπό τον καθηγητή Σκοτ Σίμαν του τμήματος κοινωνιολογίας, σύμφωνα με το Live Science, και θα δημοσιευτεί στο "International Handbook of Anger" (Διεθνές Εγχειρίδιο του Θυμού), που θα κυκλοφορήσει τον Ιανουάριο του 2010.

Σύμφωνα με την έρευνα:

Οι νεότεροι άνθρωποι κάτω των 30 ετών νιώθουν πιο συχνά θυμό σε σχέση με τους μεγαλύτερους, κυρίως επειδή βιώνουν μεγαλύτερη πίεση χρόνου, περισσότερες οικονομικές δυσκολίες (ειδικά σε περιόδους οικονομικής κρίσης) και μεγαλύτερες διαπροσωπικές σχέσεις στο εργασιακό περιβάλλον τους.

Η έλλειψη χρόνου και το συνακόλουθο αίσθημα πίεσης είναι ο συχνότερος παράγων πρόκλησης θυμού. Πέρα από τις πολλές χαρές της, μια οικογένεια με παιδιά (ειδικά όταν αυτά είναι άτακτα) είναι ένα περιβάλλον όπου συχνά γεννιούνται συναισθήματα θυμού και επιθετικές συμπεριφορές, κάτι που ισχύει περισσότερο για τις γυναίκες παρά για τους άνδρες. Οι περισσότερο μορφωμένοι είναι λιγότερο επιρρεπείς στον θυμό και, όταν θυμώνουν, μιλάνε πιο ανοιχτά από τους λιγότερους μορφωμένους για τις αιτίες του θυμού τους. Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι γενικά ο αυτοέλεγχος αυξάνεται ανάλογα με το επίπεδο της μόρφωσης ενός ανθρώπου. Όσοι έχουν μεγαλύτερα οικονομικά προβλήματα, τείνουν να έχουν και περισσότερο θυμό, κάτι που ισχύει επίσης περισσότερο για τις γυναίκες σε σχέση με τους άνδρες.

Είναι οι ενδείξεις στα πακέτα τσιγάρων αποτελεσματικές;

Μια μικρή έρευνα από την Αμερική που μας παρουσιάζεται σε αυτό το άρθρο (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

"Οι ενδείξεις στα πακέτα των τσιγάρων που υπενθυμίζουν στους καπνιστές τις φονικές συνέπειες της συνήθειάς τους, ενδεχομένως τελικά να τους προτρέπουν να καπνίσουν. Οι καπνιστές αντιμετωπίζουν το αναπόφευκτο του θανάτου καπνίζοντας, όπως υπογραμμίζουν ερευνητές.

Έρευνα μικρής κλίμακας που διεξήγαγαν ψυχολόγοι από τις ΗΠΑ, την Ελβετία και τη Γερμανία έδειξε ότι οι προειδοποιήσεις που δεν συνδέονται με τον θάνατο, του τύπου "το κάπνισμα σε κάνει απωθητικό" ή "το κάπνισμα προκαλεί μεγάλη ζημιά σε εσένα και στους γύρω σου", είναι πιο αποτελεσματικές σε ό,τι αφορά στη διακοπή του καπνίσματος.

Αυτό αφορά κυρίως σε περιπτώσεις ανθρώπων που καπνίζουν για λόγους αυτοπεποίθησης, όπως οι νέοι που θέλουν να εντυπωσιάσουν ή να ταιριάζουν με τους υπολοίπους, σύμφωνα με τους ερευνητές.

"Όταν οι καπνιστές έρχονται αντιμέτωποι με αντι-καπνιστικά μηνύματα σχετικά με το θάνατο, αντιδρούν με μεγαλύτερη θέληση, επιδιώκοντας να συνεχίσουν την επικίνδυνη αυτή συνήθεια", αναφέρουν τα αποτελέσματα της έρευνας."

Σχέση δημιουργικότητας και νοημοσύνης

Έχουμε ένα παζλ. Άλλος θα αρχίσει σιγά σιγά να το μελετά και κάποια στιγμή θα το τελειώσει. Άλλος θα είναι πολύ πιο γρήγορος στη σκέψη του και θα το ολοκληρώσει σε συντομότερο χρονικό διάστημα. Άλλος θα είναι πιο επιμελής στην οργάνωση των κομματιών, ενώ άλλος θα δουλεύει με λιγότερη μεθοδικότητα και πιο ενστικτώδη ή και χαοτικό τρόπο. άλλος θα πάρει τα κομμάτια του παζλ και θα κατασκευάσει κάτι άσχετο (π.χ. ένα μόμπιλε). Διαφορετικές προσεγγίσεις πάνω στην ίδια εργασία, που μας κάνει να αναρρωτιόμαστε για τα είδη μάθησης, εργασίας, προσέγγισης στην επίλυση προβλήματος.

Ένα από τα πεδία διαφωνιών στην έννοια της χαρισματικότητας είναι η σχέση ή όχι ανάμεσα στην ευφυία, τη δημιουργικότητα, το ταλέντο. Όπως έχουμε ξαναδεί, παλαιότερα (και δυστυχώς είναι κάτι που συμβαίνει και σήμερα) η χαρισματικότητα θεωρούνταν η υψηλότατη έκφραση της νοημοσύνης- σήμερα όμως γνωρίζουμε καλά ότι πρέπει να συνυπάρχουν και άλλες παράμετροι, όπως η δημιουργική σκέψη, η προσήλωση στο στόχο, κτλ. Έτσι, μέσα σε όλες αυτές τις παρεμφερείς έννοιες, φυσικό είναι να γεννιούνται πολλά ερωτηματικά:
- το άτομο με υψηλή νοημοσύνη είναι απαραίτητα και δημιουργικό;
- το δημιουργικό άτομο έχει απαραίτητα και υψηλή νοημοσύνη;

Σε αυτή την ιστοσελίδα παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά τριών ομάδων: των ατόμων με υψηλές επιδόσεις (π.χ. ο καλός μαθητής), των χαρισματικών ατόμων (π.χ. το άτομο που μαθαίνει γρήγορα και έχει βαθύ και αναλυτικό τρόπο σκέψης) και των δημιουργικών ατόμων (π.χ. το άτομο που αμφισβητεί και παράγει κάτι το καινοτόμο). Μεταφράζω μερικά παραδείγματα των χαρακτηριστικών τους, για να δούμε πώς διαφοροποιούνται:

άτομο με υψηλές επιδόσεις...	χαρισματικό άτομο...	δημιουργικό άτομο...
Θθμάται τις απαντήσεις	Θέτει απρόβλεπτες ερωτήσεις	Βλέπει τις εξαιρέσεις στον κανόνα
Ενδιαφέρεται	Έχει περιέργεια	Αναρρωτιέται
Προσέχει στην τάξη	Δείχνει επιλεκτική προσοχή	Ονειροπολεί
Γεννά προχωρημένες ιδέες	Γεννά σύνθετες, αφηρημένες ιδέες	Κατακλύζεται από ιδέες, μερικές από τις οποίες δε θα αναπτύξει ποτέ
Μαθαίνει εύκολα	Ήδη γνωρίζει	Αμφισβητεί
Απορροφά πληροφορίες	Χειρίζεται τις πληροφορίες	Αυτοσχεδιάζει

Βλέπουμε λοιπόν ότι υπάρχουν διάφορα επίπεδα και ήδη υψηλής νοητικής λειτουργίας. Όπως έχω επισημάνει και στο παρελθόν, λίγο νόημα έχει η αγωνία κατάταξης ενός ατόμου σε κάποια από αυτές τις κατηγορίες, που συχνά συμπίπτουν. Ωστόσο, ιδίως για τη δημιουργικότητα, θεωρείται από πολλούς ανακουφιστική η διαπίστωση ότι ένα παιδί είναι δημιουργικό, γιατί συχνά υπάρχει η παρερμηνεία της συμπεριφοράς του (υπερκινητικότητα, κτλ). [προσοχή: μπορεί κάποια χαρακτηριστικά ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητας να μην οφείλονται στη χαρισματικότητα-δημιουργικότητα αλλά απλώς το παιδί όντως να έχει ΔΕΠΥ]

Η διάκριση που έκαναν θεωρητικοί όπως ο Guilford ή ο Hudson ανάμεσα στη συγκλίνουσα και αποκλίνουσα σκέψη οδήγησε στη διαπίστωση ότι τα τεστ νοημοσύνης δεν καταμετρούσαν τη δημιουργική σκέψη αλλά σε αρκετές περιπτώσεις την καταδίκαζαν [η συγκλίνουσα σκέψη είναι μορφή σκέψης που απαιτείται για την επίλυση προβλημάτων τα οποία έχουν μια συγκεκριμένη λύση ενώ η αποκλίνουσα σκέψη είναι δημιουργική και πρωτότυπη σκέψη, που δεν συγκλίνει σε μία λύση ενός προβλήματος, αλλά παρουσιάζει πολλές εναλλακτικές προτάσεις (Δανίλη, Reid, Johnstone)].

Η πιο γνωστή έρευνα για τη σχέση νοημοσύνης-δημιουργικότητας έγινε από τους Getzels και Jackson (1962), που μας έδειξε ότι δημιουργικοί μαθητές δεν ήταν κατ’ ανάγκην και οι έχοντες την πλέον υψηλή νοημοσύνη. Οι ερευνητές διαπίστωσαν μία θετική αλλά χαμηλή συνάφεια ανάμεσα στο βαθμό νοημοσύνης και δημιουργικότητας.

Οι Wallach και Kogan πραγματοποίησαν έρευνες με μαθητές δημοτικού σχολείου και οδηγήθηκαν στο συμπέρασμα ότι η νοημοσύνη και η δημιουργικότητα μπορούν να είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους. Προχώρησαν μάλιστα στη διάκριση τεσσάρων ομάδων παιδιών:
Α’ ομάδα: υψηλή ευφυΐα, υψηλή δημιουργικότητα.
Β’ ομάδα: χαμηλή ευφυΐα, χαμηλή δημιουργικότητα.
Γ’ ομάδα: υψηλή ευφυΐα, χαμηλή δημιουργικότητα.
Δ’ ομάδα: χαμηλή ευφυΐα, υψηλή δημιουργικότητα.

Ο μεγάλος θεωρητικός της δημιουργικότητας Torrance (1962) υποστήριξε ότι, αν προσπαθούσαμε να αναγνωρίσουμε τα ταλαντούχα παιδιά βασισμένοι μόνο στα τεστ νοημοσύνης, θα αποκλείαμε το 70% των δημιουργικών παιδιών!

Τέλος, σύμφωνα με τον Schirrmacher, για τη δημιουργικότητα είναι απαραίτητο κάποιο επίπεδο νοημοσύνης, ενώ αντίστροφα ένα άτομο με υψηλή νοημοσύνη δε θα εκδηλώσει απαραίτητα και δημιουργική συμπεριφορά. Φαίνεται τελικά ότι η νοημοσύνη είναι απλώς ένας παράγοντας που επηρεάζει τη δημιουργικότητα.

Χαρισματικότητα- θεωρητικά μοντέλα, ορισμοί και προβληματισμοί

Ένα από τα βασικά προβλήματα που ερχόμαστε αντιμέτωποι στον τομέα των υψηλότερων του μέσου όρου δυνατοτήτων-ικανοτήτων επίδοσης είναι πώς να ονομάσουμε τον πληθυσμό αυτών των ατόμων. Ας δούμε σήμερα μερικούς ορισμούς και θεωρητικά μοντέλα, για να εξετάσουμε έπειτα τα προβλήματα που προκύπτουν από τις απόπειρες ορισμού.

Μοντέλο Renzulli: χαρισματικότητα= συνύπαρξη υψηλών γενικών ικανοτήτων, υψηλής αφοσίωσης στην επιτέλεση έργου, και δημιουργικότητας. Η θεωρία του ονομάστηκε των "θεωρία των τριών δακτυλίων", καθώς αναπαρίσταται έτσι:

Παρόμοιο είναι το μοντέλο «Χαρισματικότητα και Ταλέντο» του Μονάχου (Heller) που συμπεριλαμβάνει όσα η θεωρία των τριών δακτυλίων, αλλά λαμβάνει υπόψη και άλλες παραμέτρους:
• Δημιουργικότητα
• Αποτελεσματικότητα στις κοινωνικές συναναστροφές
• Μουσικές / Καλλιτεχνικές ικανότητες.
• Ψυχοκινητικές ικανότητες.
• Πρακτική ευφυΐα
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον τρόπο που αυτοί οι παράγοντες ενισχύονται από την πάρα πολύ μεγάλη επίδραση του περιβάλλοντος.

Ένας άλλος θεωρητικός από τον Καναδά, ο Gagne', διαφοροποιεί τις δύο έννοιες (χαρισματικότητα-ταλέντο), ορίζοντας με το "διαφοροποιημένο μοντέλο" του ως χαρισματικότητα το δυναμικό, τη δυνατότητα, τις τάσεις, το 'ακατέργαστο υλικό' και ως ταλέντο το πώς εκδηλώνονται έμπρακτα μέσα από επιδόσεις αυτές οι δυνατότητες. Το αν θα μετατραπεί η δυνατότητα σε έμπρακτη επίδοση εξαρτάται σύμφωνα με τον Γκανιέ από α) ενδοπροσωπικούς (π.χ. κίνητρα) και β) περιβαλλοντικούς (π.χ. υποστήριξη γονέων, εκπαιδευτικές παροχές) καταλύτες.

Βλέπουμε λοιπόν οτι μια ενδεικτική παρουσίαση των βασικών μοντέλων χαρισματικότητας που ακολουθούνται στον κόσμο ορίζουν με διαφορετικό τρόπο τη χαρισματικότητα. Πολλοί συμπεριλαμβάνουν στις θεωρίες που περιγράφουν τη χαρισματικότητα και τις θεωρίες νοημοσύνης. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειώσουμε ότι η χαρισματικότητα και το ταλέντο δεν ταυτίζονται απαραίτητα με την υψηλή νοημοσύνη. Η υψηλή νοητική λειτουργία αποτελεί μια μόνο παράμετρο της σύνθετης έννοιας της χαρισματικότητας/ ταλέντου. Ιδίως αν λάβουμε υπόψην τα σοβαρά μειονεκτήματα των τεστ νοημοσύνης, καταλαβαίνουμε ότι είναι λανθασμένο επιστημονικά να εκφράζουμε τη χαρισματικότητα με τη μορφή του νοητικού πηλίκου που συνεπάγονται τα τεστ αυτά, τα οποία καλό είναι να τα λαμβάνουμε υπόψην, όχι όμως με τρόπο απόλυτο.

Επίσης, αξίζει να σημειωθεί ότι τα τεστ νοημοσύνης εξετάζουν τη συγκλίνουσα και όχι την αποκλίνουσα σκέψη (η συγκλίνουσα αφορά την παραγωγή μιας νέας πληροφορίας που εξαρτάται κυρίως από γνωστή πληροφορία ενώ η αποκλίνουσα σκέψη είναι η γέννηση μιας νέας πληροφορίας που εξαρτάται ελάχιστα από γνωστή πληροφορία και η αποδεκτή απάντηση σε ένα πρόβλημα που τίθεται μπορεί να είναι ένα πλήθος αναδυόμενων λύσεων), τη στιγμή που η αποκλίνουσα σκέψη είναι που αποτελεί χαρακτηριστικότατο γνώρισμα της δημιουργικότητας και άρα των χαρισματικών-ταλαντούχων ατόμων.

Πέρα από τη θεωρία, στην πράξη, άλλες χώρες ορίζουν ως χαρισματικούς αυτούς που έχουν υψηλότερες επιδόσεις στον ακαδημαϊκό τομέα και ως ταλαντούχους εκείνους με επιδόσεις στον αθλητισμό και τις τέχνες.

Άλλη διαφοροποίηση είναι ότι χαρισματικός είναι ο πολύ ικανός γενικά σε διάφορα πεδία, ενώ ταλαντούχος αυτός που έχει κλίση σε ένα μόνο πεδίο.

Διαφοροποιήσεις εμφανίζονται και στο ποσοστό των χαρισματικών/ταλαντούχων σε σχέση με τον ευρύτερο πληθυσμό. Άλλες χώρες θεωρούν ότι ως χαρισματικοί πρέπει να ορίζονται εκείνοι με τις εξαιρετικά υψηλές επιδόσεις (2%), ενώ άλλοι διευρύνουν το ποσοστό αυτό, φτάνοντας μέχρι και στο 15% του πληθυσμού [κάτι το οποίο θεωρείται από τους περισσότερους ως υπερβολικό, καθώς χαρισματικός δεν είναι αυτός που είναι καλός μαθητής, αλλά που εκδηλώνει πληθώρα άλλων χαρακτηριστικών μάθησης και προσωπικότητας].

Το θέμα του ποσοστού εγείρει το σημαντικό ερώτημα: "πόσο πιο καλός πρέπει να είναι κάποιος σε σχέση με τα άτομα της ηλικίας του, για να πούμε ότι είναι χαρισματικός;". Εδώ φυσικά η απάντηση εξαρτάται από το πώς έχουμε προαποφασίσει να ορίσουμε τη χαρισματικότητα. Γενικά ο εκπαιδευτικός και ο γονιός με σωστό παιδαγωγικό ένστικτο καταλαβαίνει αισθητά το πόσο ξεχωρίζει ένα παιδί από τους συνομηλίκους του. Βοηθά πολύ η παρατήρηση των αναπτυξιακών επιτευγμάτων (πότε πρωτοπερπάτησε, πότε πρωτομίλησε, τί λεξιλόγιο χρησιμοποιεί, πόσο γρηγορότερα μαθαίνει, κτλ). Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται τα πρωτότοκα παιδιά, καθώς οι γονείς συχνά δεν έχουν μέτρο σύγκρισης με κάποιο άλλο παιδί. Επίσης προσοχή στον εντοπισμό χρειάζεται στην περίπτωση που το παιδί δεν εκδηλώνει στο σχολείο τις ικανότητές του, όπως π.χ. όταν είναι ντροπαλό ή έχει μαθησιακές δυσκολίες.

Πολλοί είναι αυτοί που αγωνιούν να χαρακτηρίσουν ένα παιδί, να "διαγνωστεί". Οπωσδήποτε ένας γονιός αγωνιά για το "τί έχει" το παιδί του και είναι τόσο διαφορετικό από τα υπόλοιπα. Ωστόσο, μια ταμπέλα πολλές φορές δεν είναι δυνατή, καθώς κάθε παιδί είναι διαφορετικό, ένας μοναδικός συνδυασμός από χαρακτηριστικά, ταλέντα, αδυναμίες, ιδιοσυγκρασιακά γνωρίσματα, κτλ. Δεν μπορούμε με βεβαιότητα πάντα να δώσουμε μια ακριβή απάντηση στο ερώτημα "είναι ή δεν είναι", γιατί η γραμμή που υποτίθεται ότι διαχωρίζει τους χαρισματικούς από τους υπόλοιπους είναι πολύ λεπτή, ασαφής και συχνά υποκειμενική. Στο κάτω κάτω, καθήκον μας δεν είναι να εντάξουμε το παιδί σε μια κατηγορία, όπου θα κινδυνεύει ίσως και από στερεοτυποποίηση, αλλά να το δούμε ως μια ατομική περίπτωση ατόμου που συνδυάζει μια πληθώρα χαρακτηριστικών και να του παρέχουμε εκπαιδευτική και ψυχολογική υποστήριξη ανάλογα με τα δικά του αυτά χαρακτηριστικά γνωρίσματα.

Κριτική της θεωρίας της Πολλαπλής Νοημοσύνης

Τι υποστηρίζει η θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης;

Ο εμπνευστής της θεωρίας αυτής, Howard Gardner, υποστήριξε ότι δεν υπάρχει γενική νοημοσύνη, αλλά ένα άτομο μπορεί να είναι καλός σε κάτι ("ευφυής") χωρίς απαραίτητα να έχει υψηλό σκορ νοημοσύνης ή να είναι καλός και σε άλλα πράγματα. Αυτή η λεγόμενη "ανεξαρτησία" των προτεινόμενων νοημοσυνών του μοντέλου αυτού εναντιώνεται στην παραδοσιακή θεώρηση της γενικής νοημοσύνης (παράγοντα g), η οποία υποστηρίζει ότι η νοημοσύνη είναι μία και αποτελείται από επιμέρους ικανότητες του νου που συσχετίζονται ισχυρά μεταξύ τους.

Ποιες είναι οι νοημοσύνες, σύμφωνα με τη συγκεκριμένη θεωρία;

• Γλωσσική Νοημοσύνη
• Λογικο-μαθηματική Νοημοσύνη
• Χωροταξική νοημοσύνη
• Μουσική Νοημοσύνη
• Σωματοκιναισθητική Νοημοσύνη
• Διαπροσωπική Νοημοσύνη
• Ενδοπροσωπική Νοημοσύνη

Σε κατοπινή επανέκδοση, προστέθηκαν η υπαρξιστική νοημοσύνη, και η νατουραλιστική.

Το γοητευτικό της θεωρίας της πολλαπλής νοημοσύνης είναι ότι ξεφεύγει από τις παραδοσιακές γνωστικές και ακαδημαϊκές πτυχές της νόησης και εκτείνεται και σε άλλους τομείς όπου κάποιος μπορεί να εκδηλώσει ικανότητες. Για παράδειγμα, υποστηρίζει ότι κάποιος μπορεί να έχει υψηλή μουσική νοημοσύνη, κιναισθητική νοημοσύνη, κ.τ.λ. Επίσης, ένας από τους λόγους που είχε ιδιαίτερα υψηλή απήχηση, είναι ότι η ταξινόμηση του Gardner μοιάζει πολύ με το περιεχόμενο του σχολικού προγράμματος (γλώσσα, μαθηματικά, μουσική, φυσική αγωγή, φυσική, κτλ). Οι εκπαιδευτικοί αγκάλιασαν τη θεωρία αυτή γιατί δεν υποτιμούσε κανένα μάθημα του αναλυτικού τους προγράμματος, σε αντίθεση με την παραδοσιακή θεώρηση της γενικής νοημοσύνης, που στοχεύει περισσότερο στην ανάλυση και περιγραφή της ευφυίας στα πιο "ακαδημαϊκά" μαθήματα (που αφορούν περισσότερο τις επιστήμες και όχι τις τέχνες, τις τεχνικές γνώσεις, τις σωματικές δεξιότητες και τις κοινωνικοσυναισθηματικές ικανότητες του ατόμου).

Από την άλλη μεριά όμως, η θεωρία αυτή, ως θεωρία νοημοσύνης, συνάντησε δριμύτατες κριτικές σχετικά με την επιστημονική της εγκυρότητα. Παραθέτω με μπλε χρώμα την κριτική και με κόκκινο τα αντίθετα επιχειρήματα.

- αυτά που ο Gardner αποκαλεί "νοημοσύνες" ουσιαστικά είναι ικανότητες- δεξιότητες και όχι νοημοσύνη. Άρα, ο θεωρητικός αυτός δεν επεκτείνει την έννοια της νοημοσύνης, αλλά την ακυρώνει, κάνοντάς την ταυτόσημη με την έννοια της ικανότητας γενικότερα και αποπροσανατολίζοντας από την αρχική της έννοια. Από την άλλη μεριά, η γενική νοημοσύνη είναι υπερβολικά στενή στον ορισμό των εφαρμογών της, ενώ θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνει όλες τις πτυχές της νοητικής λειτουργίας και όχι μόνο εκείνες τις περιορισμένες που αξιολογούνται συνήθως και μέσα από τα αντίστοιχα τεστ νοημοσύνης.

- δεν υπάρχει συγκεκριμένη ερευνητική υποστήριξη της θεωρίας, καθώς βασίζεται σε υποθέσεις. Τα πειράματα που ισχυρίζεται ο εμπνευστής της θεωρίας ότι την υποστήριξαν ποτέ δεν επεξηγήθηκαν ούτε δημοσιεύτηκαν με τη μορφή που ισχυρίστηκε ο Gardner. Ο Gardner όντως δε βάσισε σε δικές του πειραματικές διαδικασίες, αλλά μελέτησε άλλα δεδομένα, όπως για παράδειγμα στοιχεία από άτομα που παρουσίαζαν εγκεφαλικές βλάβες, για να υποστηρίξει ότι κάθε "νοημοσύνη" εδράζει σε διαφορετικά σημεία του εγκεφάλου και, σε περίπτωση βλάβης, οι υπόλοιπες μπορεί να μείνουν ανεπηρέαστες.

- πρόκειται για μια θεωρία "υπερβολικά βολική", που ταιριάζει υπερβολικά με το σχολικό πρόγραμμα μαθημάτων, πράγμα που εξηγεί το ότι έγινε τόσο δημοφιλής στους εκπαιδευτικούς. Όντως, οι εκπαιδευτικοί την υποδέχτηκαν με μεγάλο ενθουσιασμό, καθώς εξυπηρετεί την ολιστική εκπαίδευση που δεν στοχεύει μόνο στην παραγωγή μελλοντικών επιστημόνων αλλά και στην καλλιέργεια πολλών άλλων δεξιοτήτων- παρόλα αυτά, πολλές φορές η θεωρία εφαρμόστηκε παρερμηνευμένη και με λανθασμένα ερασιτεχνικά εργαλεία (π.χ. "τεστ πολλαπλών νοημοσυνων" που χρησιμοποιήθηκαν με τρόπο εσφαλμένο επιστημονικά)

- υποστηρίζει την άποψη ότι "κάθε παιδί έχει μια μορφή ιδιοφυίας", πράγμα που σαφώς είναι άκυρο, καθώς υπάρχουν παιδιά που δεν έχουν υψηλές ικανότητες σε κανέναν τομέα. Ο παραδοσιακός ορισμός της γενικής νοημοσύνης και ο τρόπος με τον οποίο καταμετράται αυτή, όντως αδικεί πολλές ομάδες ατόμων (π.χ. με μαθησιακές δυσκολίες, με άλλα ταλέντα που δεν αξιολογούνται από τα συγκεκριμένα τεστ, με διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο, με δημιουργική και όχι συγκλίνουσα σκέψη, κτλ)- αυτό όμως δε σημαίνει ότι κάποιος με χαμηλή γενική νοημοσύνη θα έχει απαραίτητα υψηλή επίδοση σε κάποια άλλη από τις νοημοσύνες του μοντέλου του Gardner!

- τα χαρακτηριστικά ορισμένων νοημοσυνών δεν είναι παρά στοιχεία προσωπικότητας. Η κριτική αυτή αφορά και τη θεωρία της συναισθηματικής νοημοσύνης. Μέχρι τώρα δεν έχει καταστεί σαφές αν η ενδοπροσωπική και η διαπροσωπική νοημοσύνη είναι εντελώς ανεξάρτητες από τον τύπο προσωπικότητας και αν πρόκειται πραγματικά για νοημοσύνη. Επίσης, οι δύο αυτές "νοημοσύνες" φαίνεται να συμπίπτουν, καθώς είναι πολύ δύσκολο να διαχωριστούν (πράγμα που έχει αποδειχτεί και από παραγοντικές αναλύσεις).

Όπως έχουμε ξαναδεί, το πεδίο της νοημοσύνης προσφέρεται για αμέτρητα debate, με ανταλλαγή πολλών επιχειρημάτων και χρήση πολλών ερευνητικών δεδομένων. Ίσως να έχουμε μια νοημοσύνη που ο καθένας να τη διοχετεύει σε διαφορετικό τομέα, ανάλογα με τις εγγενείς κλίσεις ή με τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Ίσως να δόθηκε υπερβολική έμφαση στις ακαδημαϊκές εκφράσεις της νοημοσύνης και να παραμελήθηκαν οι εφαρμογές της σε άλλους τομείς, όπως τις τέχνες, τον αθλητισμό, την επικοινωνία, την αυτογνωσία, κτλ. Ωστόσο, οφείλουμε να μην ασπαζόμαστε άκριτα μια θεωρία, να λαμβάνουμε υπόψην τα αποδεικτικά στοιχεία ή την απουσία αυτών και να κρατάμε τα θετικά και πειστικά επιχειρήματα της καθεμιάς.

Για τους αγγλομαθείς, εδώ μπορείτε να βρείτε μια λίστα από γνωστούς θεωρητικούς του χώρου και την κριτική που έχουν ασκήσει στη θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης.